تاریخ خبر: ۲۸ مهر ۱۳۹۴
عاشورا ، حدیث قدسی مصایب در نمایش آئینی سوگ و سوگواری

عاشورا ، حدیث قدسی مصایب در نمایش آئینی سوگ و سوگواری

خدای بیامرزد مرحوم یغمای جندقی شاعر دوران محمد شاه قاجار که مرثیه مستزادی او بعد از ترکیب بند مرحوم محتشم کاشانی به حق طلایه دار این عرصه است .چند بیتی را به عنوان حسن مطلع بحث آورده و سپس به حق و به شایستگی قلم را در سوگ سالار و سرورشهیدان دوگیتی حسین بن علی (ع) به گریه وا می داریم. آن هم به قداست و اعتبار چنین روزهایی که در ماتم او به سو وشون تشنه ایم.
می رسد خشک لب از شط فرات اکبر من
نوجوان اکبر من
سیلانی بکن ای چشمه ی چشم تر من
نوجوان اکبر من
تا ابد داغ تو ای زاده آزاده نهاد
نتوان برد زیاد
از ازل کاش نمی زاد مرا مادر من
نوجوان اکبر من
ادوارد برون خاورشناس معروف انگلیسی درکتاب تاریخ ادبیات خود با عنوان از سعدی تا جامی جلد چهارم ص ۱۶۱ می نویسد وجه تسمیه روضه خوانی آن است که قدیمی ترین و معروف ترین کتابی از این سنخ روضه الشهدا نام داشته که مولف آن حسین واعظ کاشفی متوفای اوایل قرن پنجم هجری است.
سابقا این کتاب را روضه خوانی می گفته اند ، بعد ها این اصطلاح برخواندن کتب دیگر از قبیل « طوفان البکاء» یا اسرار الشهاده نیز اطلاق شده است.
این نظر ادواربرون قابل قبول ودرست است اما نکته قابل توجه و تامل برمی گردد به مجموعه آثاری که درارتباط با فاجعه جانگداز کربلا در قلب کتاب یا جزوات خاص نوشته شده که اساس عزاداری و روضه خوانی بر آنها متکی است نظیر سلسله کتاب های مقاتل وهمینطور لهوف سید بن طاووس که محل مرجع و استفاده روضه خوان ها و مداحان ومرثیه خوان ها ونوحه خوان هاست. اساس روضه خوانی با همان کتاب روضه الشهدا از دوران صفویه شروع می شود در طول یکصد سال اخیر چند روضه خوان و نوحه خوان معروف داشته ایم که در این باره حرف اول را می زده اند نخست مرحوم حاج تاج نیشابوری معروف به تاج الواعظین دوم حاج میرزا لطف اله اصفهانی و سوم مرحوم حاج شیخ علی زرگر اصفهانی *مرحوم عبداله مستوفی صاحب کتاب « تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجار» که نام دیگرش « زندگانی من » است ص۳۷۷ جلد یکم می نویسد:« این عزاداری از عرب به اسلام و ایران آمده است . پادشاهان شیعی مذهب تظاهر به شعار های این مذهب را برای پیشرفت مقاصد سیاسی خود که از بین بردن راه و رسم خلافت بود ، وسیله قرار داده بودند از جمله دسته گردانی روز عاشورا بود که از زمان عضدالدوله دیلمی شیوع یافته است.
اما این نظر مرحوم مستوفی قابل تامل است چرا که اعتقاد و ایمان مردم ایران هرگز در این مسیر نبود که عزاداری سید الشهدا را با هدف مقاصد سیاسی مخلوط کنند بلکه ممکن است این نگاه حکام و شاهان گذشته حاصل این نگاه و این شبهه باشد . مقدمات سوگواری و عزاداری از نیمه قرن چهارم هجری در زمان سلطنت آل بویه است . ادواربرون دارد که می گوید : معّزالدوله دیلمی ( احمد بن بویه ) در دهه اول مُحّرم امر کرد تمامی بازارهای بغداد را ببندند و مردم لباس عزا بپوشند و به تعزیه سید الشهدا ( ع) بپردازند. چون این قاعده دربغداد رسم نبود علمای اهل سُنّت آن را بدعتی بزرگ دانستند و چون بر معزّالدوله دسترسی نداشتند چاره ای جز تسلیم برایشان نبود . بعد از آن تا انقراض دولت دیالمه ، شیعیان در دهه اول محرم در جمیع بلاد، رسم تعزیه بجا می آوردند و این امر در بغداد تا سلطنت طغرل اول نیز برقرار بود.
اما عزاداری برحوادث خونبار کربلا در دوره صفویه دوباره اوج گرفت. اولین مرثیه معتبر همان مرثیه میرزا محتشم کاشی است که در زمان شاه طهماسب صفوی سروده شده در شرح حال محتشم می نویسند که او مطابق رسمی که از قدیم معمول مدیحه سرا، بود قصیده ای در مدح شاه طهماسب سروده و به نظر او رساند.
شاه صفوی به او گفت من از بندگان خدایم و قابل ستایش نیستم . اگر می خواهی اجر اُخروی یابی باید شعر خود را در وصف ائمه اطهار اختصاص دهی محتشم که از شعر خود نتیجه ای نگرفت وصله ای هم دریافت نداشت رسم دیرین را ترک کرد و ترکیب بند معروف خود را که در بالا به آن اشاره کردیم ساخت و به شاه طهماسب عرضه کرد و پاداش نیک گرفت. سایر شاعران دوره صفویه هم کار وی را تقلید کردند و سرون اشعار در وصف پیامبروائمه هُدی را اساس کار خود قرار دادند.
وامّا شعر در دوران صفویه شرایط خاص خود را داشت و بیشتر در قالب مدیحه و مرثیه بود . بسیاری از مراثی شاعران عصر صفوی در تکیه ها و تعزیه ها خوانده می شد برای نمونه چند بیت محتشم را به عنوان شاهد می آوریم
باز این شورش است که در خلق عالم است
باز این چه نوحه و چه عزا وچه ماتم است
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین
بی نفح صور، خاسته تا عرش اعظم است
جن و ملک ، بر آدمیان نوحه می کنند
گویا عزای اشرف اولاد عالم است

فلسفه وجودی نگاهداشت عزاداری و سوگواری شهیدان کربلا
دگرگونی اجتماعی و اقتصادی در جامعه امروز ایران تحولات زیادی در نظام فرهنگی جامعه به ویژه در ساختار باورها و رفتارهای آئینی ، عادی مردم جامعه پدید آورده است و این تحولات پذیرش عزاداری را به همان صورت قدیم و با همان عناصر سازنده محتوای سنتی منتهی با اندک تغیراتی به دلیل شرایط حاکم برجامعه ایجاد کرده است . عواملی که عزاداری و سوگ برحسین ( ع) و یارانش را پایدار نگاهداشته باور درونی و اعتقاد تزلزل ناپذیر انسانها ی پاک طینتی است که اعتقادات خود را میراث کهن ملی و مذهبی می انگارند و این امر با پوست و خون آنها عجین است و نسل اندر منتقل می شود با همه حوادث و رخداد های که در راه موانع بسط این امر وجود داشته و دوران بیست ساله حکومت پهلوی اول مانع تراشی های آن انکار ناپذیر بوده است . اما ایمان مردم و اعتقاد راسخ آنان و فرزندانشان همواره این سد به ظاهر محکم را از بنیاد ویران و بر تعهد التزام اعتقادی و ایمانی خود پایدار و پویا و جوینده مانده اند و خواهند ماند.
در فرهنگ ایران زمین ، پیوسته قهرمانی برتر و انسانی کامل حضور داشته است . نمونه این انسان کامل و قهرمان برتر در تاریخ اسطوره ای ایران و در میان ایرانیان، سیاوش ، پور کاوس و دست پروده جهان پهلوان رستم ، و در تاریخ مذهبی تشیع در ایران حسین بن علی (ع) آزاد مرد عرصه تاریخ بوده است . سیاوش در فرهنگ ایران شخصیت مذهبی به شمار می رفته وجنبه روحانی و معنوی داشته است . نقل و روایت های افسانه ای و تاریخی همه بیانگر قداست شخصیت اسطوره ای سیاوش و ملکوتی پنداشتن او در جامعه ایران است. با مرگ سیاوش اسطوره شهادت و قداست او در بطن فرهنگ ایران زمین شکل می گیرد و هزاران سال مردم بخارا هر ساله بر نشستن سیاوش نوحه سرایی می کردند و قوالان به نام « کین سیاوش» در سوگ او می خواندند و در سالگرد شهادتش به زیارت مزارش در منطقه ای به نام « سیا وشگرد» می رفتند و می گریستند و قربانی می کردند همچنین شبیه او را می ساختند و در عماری و محملی می گذاشتند و بر دوش می گرفتند و مویه کنان و سینه زنان در گذر گاههای شهر می گردانند(۱)
با گسترش اسلام و گرویدن مردم به دین اسلام و پذیرش مذهب تشیع، به تدریج در شیوه رفتارهای فرهنگی و تفکر باورهای دینی وآئین ها و پنداشت های عامه مردم دگرگونی هایی پدید آمد. واقعه شهادت آزاد مرد تاریخ تشییع امام حسین (ع) شکلی تازه در عرصه فرهنگ و دین پدید آورد و پاسخی در خور به خواست ها و آرزوهای مردم شیعه قهرمان جوی ایران داد حسین (ع) قهرمانی بود در تاریخ تشیع که با شهادتش آئینی نو و جنبشی انقلابی در فرهنگ ایستادگی و دادخواهی درجامعه مذهبی ایران پدید آورد . هر چند ساخت و محتوا و مضمون در واقعه مرگ سیاوش و شهادت امام حسین ( ع) با یکدیگر فرق دارند و هر یک از این دو حماسه به دوره و جامعه فرهنگی خاص تعلق دارد . لکن هردو حماسه زمینه ای روحانی و اسطوره ای سیاوش درجامعه شیعه ایرانی می شود و شهادت و خون بی گناه ریخته حسین (ع) به صورت یک حماسه تاریخی در فرهنگ شیعه آشکار می گردد . نمایش واقعه « مصایب میترا» در میان ایرانیان مهر پرست و در گذت غم انگیز ( زریر) در حماسه « یادگار زریران » و سوگ سیاوش در « ترازدی سیاوش» در ایران به احتمال قوی اصلی ترین نمونه ها از آئین های قدسیانه ایرانیان باستان و زمینه ساز نمایش واقعه مصایب امام حسین (ع) در وقایع کربلا در میان مردم متدین سوگوار بوده و در شکل گیری نمایش آئینی تعزیه خوانی تاثیر داشته اند(۲)
مسلمان شیعه به واقعه کربلا و چگونگی مهاجرت امام حسین (ع) و هفتادو دو تن یاران با وفایش آگاهی داند . وقایع پس از عاشورا و چگونگی به اسارت بردن اهل بیت به شام و ماجرای دربار یزید در شام و خطبه حضرت زینب (س) در برابر یزید را هم خوب می دانند . همه این وقایع در ذهنشان نقش بسته و زنده و پایاست . از این رو نمایش مصائب امام و نشان دادن واقعه کربلا و رویداهای پس از آن جلوه و نمودی است عینی و شکلی بیرون آمده از دانسته ها و باورهای ذهنی و احساسات مذهبی مردم در باره خاندان پیامبر و انتقال این اعتماد واعتقاد روز افزون و پس از گذشت هزارو سیصد و شصت سال این چراغ فروزان اعتقادی نه تنها خاموش نگشته بلکه افزون بر آن هر روز دامنه شعله های سر کش آن اعماق تاریخ بشریت را طی کرده است و به قول منوچهری دامغانی
به کردار چراغ نیم مرده
که هر ساعت فزون گرددش ، روغن
شکوفاتروپررونق تروگسترده تر می شود
واما داستانِ گرایش صفویان به تشییع و علاقمندی آنان را به ایجاد وحدت ملی در ایران ، تظاهرات مذهبی درمیان شیعیان را اعتبار بخشید و آن را به سراسر دو ماه محرم و صفر، تعمیم داد . شاهان صفوی دسته گردانی های عزا را به شکل های مختلف و منظم ترتیب دادند و هر سال نیز به شکوه و رونق آن افزودند و رنگ نمایش قوی تری به آنها دادند.
اززمان شاه عباس در دسته گردانی ها ، شخصیت ها ی داستان کربلا به صورت شبیه ظاهر می شوند مانند شبیه های حضرت علی اکبر ، حضرت عباس (ع) حجله گاه حضرت قاسم و ایران کربلا ، در این زمان که ظاهرا اواخر دوره سلطنت شاه سلطان حسین صفوی یا کمی بعد تر باید باشد دوسیاح هلندی به نام های سالامون و وُن گُخ در سفر نامه خود به نمایش های مذهبی مردم ایران اشاره می کنند می نویسند مردم به هنگام عزاداری جنگ ها و اعمال و حرکات امام حسین ( ع) و خانواده او را روی ارابه های بزرگ و کوچک در حال حرکت نشان می دهند. این نوع نمایش را برخی از محققان یک سند تاریخی معتبر از شکل گیری اولیه تعزیه خوانی در اواخر دوره صفوی دانسته است. و اما یک موضوع دیگر مردم عامه در زندگی و اندیشه های خود پیوسته رویداد ها و وقایع تاریخی را همچون نمونه هایی ازلی می سازند و ارائه می دهند . یکی از جامعه شناسان اروپایی به نام میرچا الیاده Mircedelide درباره عادت مردم در نمونه پردازی های ازلی می گوید: مردم میل دارند که برای رویداهای تاریخی معنا و توجیهی فراتر از تاریخ بیابند.
از این رو، در تبدیل تاریخ به نمونه های کهن ازلی شخصیت تاریخی را به پهلوان نمونه و رویداهای تاریخی را به روایت اساطیری تبدیل می کنند. در پیرویی از این اصل کلی است که مردم شیعه جامعه سنتی ایران رویداهای تاریخی نخستین سده اسلامی را از ورای قضایای تاریخی می بینند و آنها را با روایت های اساطیری می آمیزند و قهرمانان مذهبی و تاریخی خود را با رفتار و ویزگی های پهلوانان نمونه ازلی و اساطیری فرهنگ خود جلوه گر می سازند و بدین سان تاریخ را توجیه می کنند و به زندگی و مصایب قهرمانان تاریخی خود مفاهیم ازلی و معنوی می بخشند.
توسل و گشودن باب مراد خواهی
تقلید و تکرارتمثیلی رفتاروگفتار ایزد گونه انبیا و اولیا در تعزیه خوانی و باز نمودن شکل غم انگیز شهادت امام حسین (ع) و یاران وفادار او در کربلا به این نمایش آئینی ارزش و پایگاهی قدسیانه بخشیده و آن را همپا و همسنگ مناسک مذهبی ، عبادی دیگر قرار داده است.
تعزیه خوانی باب توسل جویی و مراد خواهی را به روی مردم می گشود ونقش مهمی و موثری درآئین نذورات ایفا می کرد بانی تعزیه خوانی شدند یا کمک مالی کردن دربر پایی آن ایفای نقش درتعزیه خوانی ، سقایی کردن ، قهوچی گری ، بستن و تزئین تکیه ها و حسینه ها ها و جارو و تمیز کردن صحن این مکان ها برای تعزیه وانی از جمله خدمات و کارهایی بودند که آنها را مردم ..تیمّنا و تبرکّا و از بن جان و سویدای درون به جهت پاداش اخروی و یا به نیت ادای نذرهایشان وبر آورده شدن حاجتمندان انجام می دادند . مردم با اهدای نیروی کار خود و عرضه خدمت رایگان و پرداخت اعانه و نذریانه در مجالس مختلف عزاداری زمینه ای آرمانی برای توسل به نیروهای مقدس دینی فراهم می کردند. از این طریق با نیروهای قدسی بیرون ازجهان مادی رابطه ای روحانی برقرار می کردند و از آنها در فایق آمدن بر تنگی ها و نا کامی ها و بر آورده شدن حاجات و شفای بیماری ها استعانت می جستند.
حسین بن علی (ع) سردارعرصه کربلا یا شهادت مردانه خود به پدیده مرگ اعتبار بخشید و رنگ سیاسی و نا خجستگی را از چهره مرگ زدوده محرم و عزاداری در این ماه به باز نمایاندن پایگاه والای این شهادت بینش شعیان را درباره پدیده شهات استعلا می بخشد و روحیه شهادت طلبی و مرگ با افتخار را درآنان زنده و پایدار نگاه می داشت (۳)
درفرهنگ شهادت وارهیدگی از این جهان ، حقیقت جویی ، دلیری ، ایثارگری و داد جویی ارزش و وابستگی به این جهان ، حق کشی ، جُبن ، جاه طلبی ، خشونت ، ستمگری و بی عدالتی ضد ارزش به شمار می روند . عزاداری و سوگ وماتم در کار حرمت نهادن به شهیدان عرصه کربلا در القای مجموعه این ارزش ها و ضد ارزش ها به مردم و آموزش رفتار وخصایل سازگار با ارزش های والای شهادت و تعیین یک هویت فرهنگی والا در رفتار و اخلاق جمعی مردم جامعه ، نقش سخت موثری داشته و دارد.
ختم کلام
حماسه خونین کربلا برای همیشه با نام قهرمانان آن در سینه تاریخ فراموش ناشدنی است . قیام حسین بن علی علیه ظالمان و فاجران زمان سر آغازی بوده است برای قیام هایی که در طول تاریخ به وقوع پیوسته اسلام و مکتب راستین تشیییع بی هیچ حرف و حدیثی با قیام حسینی زنده مانده و زنده خواهد ماند…
امروز در جهانی که کفر و الحاد و ستم کاری و زور گویی و نامردی واستثمار حرف اول آن را می زند و سردمداران و سر جنبا نان کفر از شرق تا غرب در چهره و قالب یزیدیان عصر خود نمایی می کند این تنها اندیشه والا و تفکر بینا و ایمان به این مکتب انسانی و اخلاقی است که که ایران اسلامی و علوی را در مقابل جهانخواران بی بدیل زمانه و تا دندان مسلح استوار و محکم و سر افراز نگاهداشته و به یمن همین نفس بیدار و آشکار پرچم تابناک این اسلام راستین و تشییع جانشین را بر بلندای حقیقت و مصونیت افراشته و چشم نواز برافراشته تر از همه زمانن های پشت سر نهاده نشان می دهد … به جاست و مناسب که در ختم کلام از زبان شاعر فقید لرستانی روانشاد غضنفر امرایی ذکر جمیلی در منقبت سالار و سرور شهیدان داشته باشیم و از نفس بیدار اولیا زمان بهرمند شویم.
اي مهر فروزنده كه روشنگر مايي
در اوج فضا بر سر ما چتر همايي
با عشق تو معمار قضا طرح جهان ريخت
از جمله‌ي مخلوق تو مقصود خدايي
قرباني هفتاد و دو تن كار بشر نيست
الحق كه بزرگي و بزرگ شیدايي
جان‌بازيت از كيد عدو پرده برانداخت
خون شهدا داد به اسلام جلايي
نجم فلك معرفت و حكمت و فضلي
فُلك يَم احساني و درياي سخايي.
تكبير تو كاخ ستمِ كفر فرو ريخت
اين‌گونه نوايي ز كجا خواست ز نايي
زيبد به تو اين منزلت بالغه زيرا
فرزند علي، نور جلي، شمع هدايي
زينب، زن شيري كه عدو از دم گرمش
با آن همه ما و منم افتاد ز مايي
اي زاده‌ي زهرا گل گلزار وجودي
بار شجر مصطفوي، نجل صفايي
اين موهبتم بس كه در اين روز كنم عرض
تبريك ولادت به چنان شاه ولايي
(امرایي) ازين موهبت فيض خدا‌داد
فرض است بر ارباب سخن چامه‌‌سرايي
از خامه بجز با مدد فيض حسيني
اين‌گونه نكرده است كسي چهره‌گشايي
توضیحات
* درهمین شهر خرم آباد روضه خوان های معروفی نظیر مرحوم حاج سید حسین طاهری ، مرحومان عصار و مریدی ، غلامحسین جهانبخش و نوحه خوان هایی چون حاج علی اکبر سلطانی ، حاج حبیب اله نیکنام ، محمد رایگان ، امروز این میدان در دست جوان های خوش ذوق و صاحب سبکی است که ذکر نام عزیزانان را در فرصت دیگر را خواهیم داشت.
۱ـ جُنِگ شهادت . دکترمحمد جعفر محبوب . انتشارات سروش چاپ ۱۳۵۵
۲ـ تعزیه خوانی (حدیث قدسی مصایب درنمایش آئینی . نوشته علی بلوکباشی. انتشارات امیر کبیر ـ تهران ۱۳۸۳)
۳ـ تردیدی نیست که جریان هشت سال دفاع مقدس و جنگ تحمیلی ، آنچه که به رزمندگان اسلامی نیروی مضاعف در نبرد با دشمنان بعثی می بخشید همان فلسفه شهادت و مرگ با افتخار بود که پیشوا و مقتدای آن کسی جز حسین بن علی ( ع) نبود… دنیا در این حرف متفق و یک کلام است که اگر نبود چنین ایده و اندیشه ای پیروزی بر دشمنی که از طرف ابر قدرت های شرق و غرب حمایت و تا دندان مسلحش کرده بودند جریان امر بر این منوال نمی توانست باشد . ن.جوان ، جوان ، میانسال و سالمندی که در این راه به شهادت رسید . ابتدا کام جانش را از جام در دست مراد و مردش حسین (ع) لبریز کرد و بعد حماسه و ایثار و جانبازی را به عنوان عبرت تاریخ نشان آنها یی داد که هر گز در باورشان چنین حماسه ایی را تصور نمی کردند ولی شد آنچه که باید بشود.

از همین دسته:

(برای مشاهده تیتر ، نشانگر را یک ثانیه روی عکس نگه دارید)

image sonof image image

یک دیدگاه