تاریخ خبر: ۲۶ فرو ۱۳۹۵
نقش پدافند غیر عامل و مدیریت بحران در حفظ محیط زیست

نقش پدافند غیر عامل و مدیریت بحران در حفظ محیط زیست

نقش پدافند غیر عامل و مدیریت بحران در حفظ محیط زیست

به قلم : سکینه درویشوند

توجه به مقوله محیط زیست و اهمیت آن در زندگی امروز بشر، امری است که نمی توان از آن به سادگی گذشت. تقریباً از اواخر دهه ۱۹۶۰، آگاهی درباره موضوع های زیست محیطی و توجه به آنها سیر بالا رونده ای را طی کرده است. از دهه ۱۹۷۰ به بعد، بسیاری از دولت ها و نهادها، مدیریت بین المللی محیط زیست را ایجاد کرده اند. سوانح طبیعی و شرایط اضطراری (جنگ ها، درگیری ها) اغلب منجر به ایجاد تهدیدهای زیست محیطی همچون: آلودگی آب های سطحی و زیر زمینی، آلودگی هوا، مشکلات ناشی از بمباران های شیمیایی و هسته ای، نشت مواد سمی خطرناک و … باعث شد تا بسیاری از فرآیندهای سیاسی بین المللی با موضوع های توسعه و محیط زیست، پدافند غیر عامل و مدیریت بحران، پا به عرصه ظهور گذاشتند.
در این راستا وجود تهدیدهای نظامی علیه ایران از یک طرف و قرار گرفتن کشورمان در منطقه ای سانحه خیز از طرف دیگر، لزوم توجه به نقش پدافند غیر عامل و مدیریت بحران در محیط زیست را آشکار می کند. اندیشمندان و صاحب نظران در عرصه محیط زیست، برای مدیریت آن، دو بخش محیط زیست انسانی و محیط زیست طبیعی را تعریف نموده اند و رابطه تنگاتنگ و مؤثر این دو در تمامی زمینه های پژوهشی، اجرایی و سایر موارد مشهود است. لذا برای درک بهتر موضوع، شناختن پدافند غیر عامل و مدیریت بحران و تهدیدهای زیست محیطی در حد مختصر و مفید لازم و ضروری به نظر می رسد.
در این مقاله سعی شده تا به طور مختصر این موضوع ها بررسی و راهکارهای مدیریتی در حوزه مدیریت بحران و پدافند غیر عامل در بخش زیست محیطی ارائه شود.
پدافند غیر عامل هر گونه دفاع بدون سلاح در مقابل تهدید است که باعث کاهش آسیب پذیری می شود و در واقع هدف از اهمیت دادن به موضوع پدافند غیر عامل، کاستن از آسیب پذیری نیروی انسانی، ساخت و سازها، تجهیزات حیاتی و حساس و مهم کشور و محیط زیست علیرغم حمله های حساب شده و مخرب دشمن، استمرار فعالیت ها و خدمات زیر بنایی، تأمین نیازهای حیاتی، تداوم اداره کشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ و حفظ محیط زیست به عنوان محیط زندگی است.
در پی وقوع هر سانحه طبیعی (زلزله، سیل، جنگ ها و …) شرایط اکولوژیکی منطقه آسیب دیده در مدتی کوتاه با وضعیتی کاملاً اضطراری و غیر عادی مواجه می گردد. عواملی همچون: کشته و زخمی شدن صدها نفر، انباشته شدن زباله ها و پسماندها شهری ـ روستایی، عدم دسترسی به آب و … همگی بخشی از عواملی هستند که یک جامعه را در مرحله پس از وقوع سانحه به شدت با مخاطرات زیست محیطی رو به رو می سازند. در این راستا با شناسایی تهدیدهای زیست محیطی می توان از بدتر شدن شرایط زیست محیطی منطقه جلوگیری کرد، بنابراین شناخت بحران و مدیریت آن لازم و ضروری است. و رویکرد پدافند غیر عامل و مدیریت بحران، باعث کاهش خسارت های محتمل خواهد شد و همچنین قبل از تعقیب هر گونه هدف بلند مدت، مدیریت بحران برای تضمین ثبات و موفقیت مستمر یک سازمان ضروری است. در مجموع کشورهایی که به محیط زیستشان به عنوان یک فرصت نگاه کنند (opportunity) و در جهت ارتقای سطح کیفی آن می کوشند در زمینه پدافند غیر عامل نیز موفق هستند.

تفاوت پدافند غیر عامل و پدافند عامل
درپدافند عامل مثل سیستم های ضد هوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند، در صورتی که در پدافند غیر عامل تمام سازمان های بخش دولتی و خصوصی همراه با مردم عادی می توانند نقش مؤثری بر عهده گیرند.
اهمیت پدافند غیرعامل
دفاع غیرعامل در واقع مجموعه تمهیدات، اقدامات و طرح‌هایی است که با استفاده از ابزار، شرایط و حتی‌المقدور بدون نیاز به نیروی انسانی به صورت خود اتکا صورت‌گیرد، که چنین اقداماتی از یک سو توان دفاعی مجموعه را در زمان بحران افزایش داده و از سوی دیگر پیامدهای بحران را کاهش و امکان بازسازی مناطق آسیب‌دیده را با کمترین هزینه فراهم می‌سازد.
شناخت محیط زیست ایران زمین
در راستای عملیاتی نمودن پدافند غیر عامل
محیط زیست ایران دارای تنوع زیستی غنی است و به دلیل دارا بودن آب و هوای چهار فصل در یک زمان در مناطق مختلف، جاذبه های شگفت انگیزی در آن به وجود آمده اند که به ترتیب اهمیت بخشی از این محیط زیست غنی در قالب مناطق ۴ گانه (پارک های ملى، آثار طبیعی ملى، منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش)، مورد حمایت دولت می باشند. شناخت مختصر ازمحیط زیست ایران ویادآوری این مهم ضرورت توجه به مقوله ذکر شده در مدیریت استراتژیک از جمله پدافند غیر عامل را تبلور می بخشد.
ارکان اصلی مدیریت بحران
در ابتدا قبل از اینکه به این موضوع پرداخته شود، باید این نکته را یادآور شد که برخی معتقدند بروز پیامدهای سوانح طبیعی، امری تقدیری است و انسان ها در پیشگیری از آنها ناتوانند. بلیکی و همکاران از چنین اعتقادی به عنوان ریسک ذاتی یاد کرده و اشاره به این دارند که خیلی ها به اشتباه بر این باورند که سوانح یک چیز خاص اند و هیچ ارتباطی با زندگی روزمره انسان ندارند. در پاسخ به این باور اشتباه باید گفت: اولاً: همان طور که کلارک (۲۰۰۶) و پیرو (۱۹۸۴) اشاره می کنند، سوانح طبیعی حتی از این بابت که نباید آنها را جدای از جزر و مد زندگی طبیعی دانست، امری نرمال و طبیعی اند. ثانیاً: حتی اگر سوانحی نظیر سیل یا زلزله، پدیده ای طبیعی باشند اما قدر مسلم پیامدهای سوانح، نتیجه کنش موجودات انسانی بوده و توسط شرایط اجتماعی کشورها (فقر، نابرابری اجتماعی، جنگل زدایی و …) تعیین می شود.
برای کنترل بحران و رفع آن، ۴ رکن اصلی وجود دارد:
۱- آمادگی ۲- پیشگیری و کاهش خسارت
۳- واکنش به هنگام وقوع ۴- بازسازی و بازتوانی
هرچند که مراحل فوق را می توان در مراحل دیگر ادغام نمود، اما هر یک به نوبه خود هدفی را دنبال می کنند و چارچوب مدیریت بحران را تشکیل می دهند.
دلایل اهمیت حمایت و بهسازی محیط زیست ایران
در راستای پدافند غیر عامل
همان طور که گفته شد؛ کشور ایران دارای محیط زیست غنی است و تلفیق آب و هوایی متنوع و توپوگرافی شگرف این کشور و موقعیت استراتژیک موجب آن شده که ایران را چهارراه محیط زیست جهان بنامند. ایرانیان به دلیل دارا بودن روحیه استقلال خواهی و آزادگی که در تعالیم مذهبی و حتی به صورت اشعار حماسی مشهود است همواره مورد توجه و بعضاً عناد مردمان و حکم رانان دور و نزدیک خود در تاریخ بودند. در شرایط حاضر که کشور ایران عزم خود را برای تابندگی بیشتر در میان کشورهای منطقه جزم نموده است، یکی ازمهمترین راهکارها و دغدغه های مدیریتی بایستی حمایت و بهسازی محیط زیست باشد تا پتانسیل قابل توجهی برای مقابله با هر نوع تهدید به وجود آید.مثال ها و رهنمودهای فراوانی در این زمینه وجود دارد که توجه به آنها در قالب سیاست گزاری و مدیریت استراتژیک هدفمند موثر واقع می گردد.
۱- خشک شدن تالاب بین المللی هامون در جنوب شرق کشور و امتناع دولت های حال و قبلی افغانستان در ارائه حق آب ورودی به ایران.
۲- تخریب جنگل ها و کاهش هر ساله مساحت جنگل های کشور ایران که مسبب آن چرای دام، فقر اقتصادی جنگل نشینان و سایر موارد مرتبط می باشد.
۳- آلودگی هوا در کلان شهرهایی مانند تهران، اراک، و … که در اثر ورود بی اندازه خودروها، عدم اجرای کامل معاینه فنی و … می باشد.
۴- رو به مرگ رفتن پارک ملی ارومیه که حاصل سد سازی های بدون مطالعه همه جانبه، عدم هماهنگی مدیریت های مختلف و … است.
۵- آلودگی روزافزون منابع آبی و عدم مدیریت صحیح در زمان های خشکسالی.
پنج مورد ذکر شده تنها بخشی از ده ها ضعف محیط زیستی می باشد که در مبحث پدافند غیر عامل بایستی به این ده ها معضل توجه عاجلی نمود.
اولویت های اصلی برای اجرای
پدافند غیر عامل در حوزه محیط زیست ایران
۱- اقدام عاجل برای جلوگیری از تخریب بیشتر منابع آبی که به دلیل وسعتشان کاربرد چند منظوره و حیاتی دارند مانند دریاچه پارک ملی ارومیه، تالاب انزلی، تالاب هامون و سایر موارد مشابه.
۲- برنامه ریزی جامع برای حمایت از دریاچه کاسپین، دریای عمان، خلیج فارس و حوزه های استراتژیک آبریز آنها.
۳- برنامه ریزی برای تقلیل میزان آلودگی هوا شهرهای پرخطر در راستای سلامت شهروندان برای مقابله قدرتمند در برابر تهدیدهای دشمن.
۴- افزایش آگاهی با مطالعه سطح جنگل های کشور به دلیل موقعیت بهتر استتار در زمان بحران و سایر کاربردها.
۵- گسترش ساخت واحدهای تولید انرژی های نو در راستای داشتن منابع گوناگون برق در شرایط اضطراری.
۶- آموزش افراد برای شناخت از محیط زیست و چگونگی حفظ آن در شرایط بحران.
راهکار
بهترین راهکار برای پدافند غیر عامل در حوزه محیط زیست تدوین برنامه منسجم، قابل اجرا، سیستمی و یکپارچه می باشد که تمام سازمان های ذی النفع را درگیر نموده و با چک لیست های خود کنترلی، روند پیشرفت کار را رصد نماید. برای تحقق این مهم ابتدا بایستی مطالعه جامع و کاملی در راستای شناخت محیط زیست ایران از نظر وضع موجود به عمل آید که گزارشی واقعی و بدون کم و کاستی پیش روی متولیان امر قرار گیرد. مدل ساده مدیریتی (SWOT) می تواند در این بخش کارایی داشته باشد. سپس با ایجاد طوفان فکر و تشکیل کارگروه های تخصصی برنامه ای جامع تدوین گردد. مطابق همان برنامه محیط زیستی بدون هیچ اغماضی این برنامه اجرا و بازخوردهای آن در تمام بندها دیده شود. ارتقای سطح کیفی محیط زیست موجب تولید ثروت و در نتیجه ارتقای سطح اقتدار ملی و مقابله ای هدفمند و پر افتخار در برابر تهدیدهای دشمن خواهد بود.
نتیجه گیری
آنچه در این مقاله ارائه شد، موضوع مدیریت بحران و پدافند غیر عامل در ایران بود. در ابتدای مقاله با ارائه تعاریف و کلیات موضوع، چارچوب مفهومی موضوع مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه با بیان اولویت ها و اهداف پدافند غیر عامل و راهکارها سعی بر این شده تا به طور مختصر این موضوع بیشتر توضیح داده شده و مورد بررسی قرار گیرد. با توجه به اینکه همه روزه اتفاق های طبیعی در سراسر جهان رخ می دهد و در همه آنها انسان ها چه به طور مستقیم و چه غیر مستقیم نقش دارند، بنابراین لازم و ضروری است تا برای پیشگیری از این سوانح و در صورت وقوع راهکارهای کاهش آسیب پذیری، موضوع پدافند غیر عامل و مدیریت بحران مورد توجه همگان قرار بگیرد. چنین برنامه ای با رویکرد پدافند غیر عامل و مدیریت بحران، باعث کاهش خسارت های محتمل خواهد شد.
توجه به این نکته اساسی است که در پروژه های سرمایه گذاری نظیر: سدسازی، مجتمع های پتروشیمی و طرح های دیگر، به اصول و مبانی غیر عامل توجه اساسی به عمل نیامده است و از طرفی هم بدون توجه به ملاحظات امنیتی و دفاعی، سرمایه گذاری های کلانی در سطح کشور انجام گرفته یا در حال انجام است.پیشنهاد می شود که موضوع پدافند غیر عامل و مدیریت بحران و همچنین موضوعات مربوط به محیط زیست به همگان آموزش داده شود، برای شناخت محیط زیست و چگونگی حفظ آن در شرایط مختلف چرا که محیط زیست مساوی است با زندگی تمامی موجودات زنده.

از همین دسته:

(برای مشاهده تیتر ، نشانگر را یک ثانیه روی عکس نگه دارید)

81853422-70328729 139206021436203221038944 scan0001 82136987-70842309

یک دیدگاه