تاریخ خبر: ۲۲ خرد ۱۳۹۵
نگاهی به بافت های فرسوده شهر خرم آباد

نگاهی به بافت های فرسوده شهر خرم آباد

نگاهی به بافت های فرسوده شهر خرم آباد

به قلم اصغر شاکرمی

1بافت فرسوده

نواحی قدیم شهری قبل ازآنکه معرف عناصر ومسائل فنی وکالبدی باشند، دربرگیرنده سلسله روش های تفکراجتماعی وراه و رسم زندگی مردمان دوران خود هستند.

به عبارتی دیگر، بخش عظیمی ازفضای شهرکنونی ما متعلق به دوره های پیشین است. این فضاهای شهری به خصوص بعد از طرح های جامع مورد بی توجهی قرار گرفتند.

براین پایه، این نواحی باارزش اجتماعی کالبدی که درروزگاری نه چندان دور کانون ثروت و قدرت و مدیریت بوده اند ، امروز به محله هایی نابسامان ازحیث کالبدی ، ناپایدار از حیث اجتماعی وبی برنامه ازحیث مدیریتی تبدیل شده اند.

رویکرد انسانی به این فضاها مستلزم درک پایه ای چالش های اقتصادی، کالبدی، اجتماعی نواحی تاریخی شهرهاست. واقعیت امر این است که تاکنون نگرش پایداری درباره تجدید حیات نواحی کهن شهری درایران شکل نگرفته است ومدیریت این فضاها که کانون هویت ایرانی اند، با برخوردی فیزیکی ومقطعی با این ثروت های فرهنگی- کالبدی در تخریب و فرسودگی آنها گام برداشته است.

شهربا توجه به پیشینه وسابقه ای که دارد نشانه ای ازواقعیت ها وتوانمندیها وحتی اعتقادها وگرایشهای مردمی است که شهر را پایه گذاری، و درطول زمان حفظ و بازسازی کردند.

هرشهر ازلحاظ شکل وطرح، امکانات و تسهیلات، و مصالح به کار رفته درساخت وسازها، و نیز دوام و پایداری، حاصل اندیشه ها و توانمندیهای ساکنان آن در طول تاریخ است. به طوری که یک مطالعه و بررسی دقیق از مجموعه این عوامل می تواند بخوبی بیانگر شناسنامه یک شهر باشد. هسته مرکزی شهرها رامی توان اساس وپایه ای برای شناخت تاریخ، اقتصاد، فرهنگ و هنر پدید آورندگان و حفظ کنندگان آنها تلقی کرد. هرچندکه توسعه شهری باعث شده که هسته های مرکزی شهرها، به خصوص از لحاظ اقتصادی، تا حدی اهمیت خود رابه نفع مراکز جدیدترازدست بدهند اما این مراکز هیچ گاه اهمیت تاریخی، فرهنگی و هنری وشهرسازی خود را از دست نداده اند.

در واقع درکشورهایی که در ارتباط با حفظ و احیای مراکز شهری سیاستهای صحیح و اصولی اتخاذ شده، دامنه این اهمیت گسترده تر نیز شده است. افزایش جمعیت، رشد شهرنشینی و گسترش کمی و کیفی صنعت و فناوری که از انقلاب صنعتی شروع شده بود، به توسعه هرچه شتابان تر شهرها نسبت به قبل از آن انجامید و این گسترش عمدتاً دراطراف بافت های کهن صورت گرفت. رفته رفته مراکز شهری که تا آن زمان ساختار اصلی وعمده شهررا تشکیل میدادند یا اهمیت و کارکرد قبلی خود را از دست دادند و یا اهمیت آنها بسیار کاهش یافت.

این امر باعث شد که با گذشت چند دهه، به طور کلی نگرش به این مراکز تغییرکند وبخصوص از لحاظ اقتصادی کارکرد خود از دست بدهد. پیشینه مراکز شهرها و بهره گیری مردم از آنها به منظورهای سکونت، تجارت و… به فرسودگی بیشتر بافتهای این بخش منجرشده است. به همین علت، این بخش بسیار مهم و در واقع شناسنامه شهر، به منظور بقا و حفظ هویت شهری، توجه خاصی را می طلبد. البته، نکته قابل توجه این است که پیر و یا فرسوده بودن و یا ناکارآمد بودن آن نیست. در واقع تأکید اساسی بر حفظ و احیای این مراکز پیر در همه ابعاد تاریخی، فرهنگی و اجتماعی، و شهرسازی، و بخصوص در زمینه اقتصادی است، به طوری که احیای اقتصادی بتواند با در نظر گرفتن یک کارکرد صحیح این مراکز را مجددا زنده کند و به حفظ و ادامه حیات یادگارها و یادمانهای تاریخی، فرهنگی و شهرسازی انجامد.

ماهیت مسئله

درحال حاضروتا زمان اتخاذ سیاست های روشن، عملی و مطمئن، مشکل اساسی مواجهه با مسئله بافت های فرسوده شهری، مشکل تصمیم گیری و برنامه ریزی در ابعاد کلان و خرد است. مسائل طراحی شهری در بافت قدیم در اولویت های بعدی قرار دارند.

در برنامه ریزی مرمت شهری می بایست اهداف، موانع و منابع در ابعاد مذکور، مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند و استراتژی های دستیابی به اهداف و تدابیر لازم برای دخالت عناصر مؤثر، شناسایی و تعیین گردند.

راهبرد مسئله:

تاکنون راهبردهای متفاوتی درمواجهه با مسئله بافتهای قدیمی شهرهای تاریخی ارائه گردیده که اهم آنها رامی توان تحت عناوین زیر طبقه بندی نمود:

اول حفاظت مطلق: این راهبرد حفظ وحراست از ارزشهای مدنی همراه با مرمت ابنیه را، با توقف تغییر شکل کالبدی بافت قدیم، مورد نظر دارد.

دوم حفاظت فعال: شامل اقدامات مرمت، احیا، بهسازی و تا حدودی نوسازی، که وجه اصلی آن نگه داری و حفاظت، همراه با اقدامات برنامه ریزی از قبیل توان بخشی ابنیه و حیات بخشی بافت.

سوم دخالت سازنده: شامل اقدامات مرمت، احیا، بهسازی و نوسازی، که وجه غالب آن توسعه، همراه با حفاظت از ارزشها است.

چهارم دخالت رادیکال: شامل اقدامات گسترده تخریب و نوسازی یا راه حل بولدوزری است.

اراده ملی:

مواجهه بابافتهای تاریخی، مسئله ای است ملی و فقط مسئله ساکنین بافت های تاریخی نیست، زیرا ارزشهای ملی در خطر نابودی قرار گرفته است و این امر نه تنها تهدیدی برای فرهنگ و تمدن ملی است، بلکه اقتصاد ملی، که یکی از منابع اصلی آن در آینده توریسم خواهد بود نیز، از این رهگذر لطمه خواهد دید.

بنابراین برای جلب عزم و اراده ملی، لازم است رویکردها و راه حل های دستیابی به اهداف در چارچوب طرح ملی مرمت شهری، از دیدگاه ارزش ها و اقتصاد ملی، بررسی شود و مبنای تعیین اهداف و سیاست های رفع موانع و تجهیز منابع در هر شهر گردد.

هویت:

شهرهای ما دچاربحران هویت هستند و هرچه می گذرد این بحران عمیق تر می شود. آنچه باعث افتخار و تعلق انسان به محل سکونت و شهر خود می شود، وجود خصوصیتی است که آن را از بقیه متمایز می کند. در شهرهای ما در اثر شهرنشینی شتابان پنج دهه اخیر، عناصر هویت بخش را مقیاس شهرها و محلات پدید نیامده، زیرا در شهرنشینی شتابان، مسئله اصلی مردم تأمین سرپناه است و نیازهای اجتماعی و کیفیت زندگی، کمتر مورد توجه قرار می گیرند.

جمع بندی:

به طور کلی با توجه به موارد یاد شده در بالا، می توان گفت که بافتهای سنتی گرچه در گذشته مراکز اقتصادی بوده و جذابیت داشته اند، اما مجموعه عوامل از جمله بالا بودن هزینه های تعمیر و نگه داری بسته و محدود بودن سیستم های کارکردی، عدم تمایل بخش خصوصی به سرمایه گذاری، پرهزینه بودن خدمات رسانی، محدودیت درآمد شهرداریها، جایگزین شدن خانواده های دارای درآمد بالا یا متوسط با فقرای شهری، سیر نزولی طی کردن ارزش زمین، و همچنین تعطیلی مراکز تولید سنتی و افزایش روند بیکاری در این بافتها، به تهدید شدید حیات اقتصادی در این مناطق انجامید و در نتیجه احیای اقتصادی با ملحوظ کردن این مشکلات، از جمله مهمترین و اساسی ترین نیازهای بافتهای تاریخی و سنتی شهرها و بخصوص شهرهای ایران محسوب می شود.

ازسوی دیگر، با توجه به اینکه بافتهای قدیمی عمدتاً در مراکزشهرها و دراطراف مراکز اقتصادی، ازجمله بازار وسایرمراکز شهری مانند مساجد، کاروانسراها و محله های قدیمی شکل گرفته اند، و نشانگر هویت، تاریخ و شناسنامه شهرمی باشند، در صورتی که در چارچوب سیاستهای اتخاذ شده صحیح و اصولی و با استفاده از راهکارهای صحیح و مناسب با زندگی مدرن انطباق پیدا کنند، برای جذب گردشگران داخلی و خارجی از توانایی برخوردارند. پس، با تکیه بر درآمدهای ناشی از توسعه گردشگری شهری می تواند برای احیای اقتصادی این مناطق بسی مؤثر باشد.

تبدیل مراکز فرسوده و قدیمی، فاقد کاربردهای اساسی پیشین خود، به مراکز جذب گردشگران، از جمله بهترین و مؤثرترین شیوه های احیای اقتصادی دربافتهای قدیمی به شمار می آید. این تغییروتحول، ضمن جلوگیری از فرسودگی، متضمن کسب درآمد قابل قبولی برای تعمیر و نگه داری و همچنین ایجاد اشتغال برای ساکنین می شود.

احیای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی بافت های قدیمی شهرها در مراحل اولیه ممکن است بسیار پرهزینه باشد. اما در صورت اتخاذ شیوه های درست مدیریتی و انجام توجیه اقتصادی مناسب این بافت ها در عین این که هویت تاریخی و فرهنگی خود را حفظ می کنند، می توانند به مکانهایی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی و نیز توانبخشی حیات شهری بسیار مناسب برای ساکنان شوند. بی گمان نیازاساسی و اصلی بسیاری از شهرهای ایران را می توان با احیای اقتصادی بافتهای سنتی وفرسوده وازطریق تعامل و هماهنگی با احیای کالبدیواجتماعی مرتفع کرد.

سرانجام براساس تجربه هاي موجود در زمينه احياي اقتصادي مراكزشهرها مي توان مراكز شهرهاي ايران وبخصوص شهرهاي واجد تاريخ وفرهنگ باستان را ازطريق احياي اقتصادي بافتهاي فرسوده و قديمي كه در حال تخريب و زوالند، از نو زنده سازي كرد.

این اقدام مهم باید در قالب راهبردهای مدون وبرنامه ریزی شده ، وبا هدف حفظ جنبه های تاریخی، فرهنگی واجتماعی که درقالب کالبد نمود یافته اند انجام گیرد.

به این ترتیب، احیای اقتصادی اجتماعی وفرهنگی به تداوم حیات حقیقی وسازگارمراکز قدیمی شهرها می انجامد و توسعه پایدار بافتهای قدیمی و ارزشمند شهری در کشور را تضمین می کند.

سرانجام با ارائه پیشنهادات زیر می توان به احیای اقتصادی اجتماعی و فرهنگی بافت های قدیمی شهری امیدوار بود. سرانجام با ارائه پيشنهادات زير مي توان به احياي اقتصادي، اجتماعي وفرهنگي بافتهاي قديمي شهري اميدوار بود:

ـ تهیه طرح فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و فیزیکی بافت های فرسوده شهرها

ـ توجه خاص دولت در راستای کمک های بلاعوض دولت در جهت اجرای طرح های مرمت، نوسازی، بهسازی و بازسازی بافت های فرسوده.

ـ اولویت بندی در اجرای طرح های نوسازی، بهسازی و بازسازی مناطق فرسوده شهری

ـ کاهش بروکراسی اداری مالکین و یا سرمایه گذاران دربافت های فرسوده شهری

ـ کاهش یا حذف عوارض و مالیات های ساخت و ساز در بافت های فرسوده شهری

ـ افزایش امید به زندگی دربافت های فرسوده قابل ماندگاری با احداث فضاهای آموزشی، فرهنگی، درمانی، تفریحی، اقتصادی، اداری و انتظامی

ـ حفظ و نگهداری آثاربا ارزش و با هویت املاک دربافت های فرسوده به عنوان هویت معماری فرهنگی گذشتگان

ـ افزایش ضریب نفوذپذیری در بافت های فرسوده قابل نگه داری

ـ افزایش تراکم، سطح اشتغال در بافت های قابل نوسازی و بازسازی

ـ تسریع در پرداخت وام های مربوطه توسط بانک های عامل

ـ توجه خاص شهرداری ها به مناطق فرسوده در بهداشت، آسفالت، تاسیسات شهری و…

ـ اجرای طرح های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت با توجه به استعدادهای بالقوه بافت های فرسوده و امتیاز به سرمایه گذاری در بافت های فرسوده

ـ اختصاص بدون قیدوشرط عوارض حذف پارکینگ به سازمان نوسازی و بهسازی در جهت رسيدن به اهداف مورد اشاره

ـ واگذاری اماکن قابل نگه داری پر جاذبه به بخش خصوصی وتغییر کاربری آن ها به صورت مراکز صنایع دستی، رستوران های سنتی و مراکز فرهنگی

ـ تدابیرلازم درجهت جلوگیری ازافزایش این گونه بافت های درمرکزشهرونقاط حاشیه ای شهرها

ـ تاکنون دولت به عنوان معجزه گر اصلی به حساب می آمده در حال که توان مالی دولت برای چنین مداخله ای بسیار پایین است. به نظر می رسد که حق انتخاب را باید به مردم داد و خود آن ها تحت حمایت برنامه های دولت در عمران بافت تاریخی تلاش و کوشش کنند.

ـ به عزم ملی نیازاست تا هویت مدفون و رو به افت بافت تاریخی به مفهوم تجدید حیات زندگی مدنی بازگردانده شود. علاوه بر این نگرش محلی و منطقه ای از یک طرف و مشارکت و بیدارکردن وجدان مردم ازطرف دیگر می بایست دردستور کار قرارگیرد. دست کم بدین ترتیب روند تخریب وفرسودگی بافت های کهن و با ارزش شهری کاهش می یابدو

۱ ـ حفظ و احیای هویت شهری از طریق حمایت های اصولی و مناسب

۲ ـ تعیین و رعایت ظرفیت های واقعی اقتصادی در بافت های قدیم

۳-تضمین کارکردهای اقتصادی در بافتهای قدیم از طریق انتخاب نوع مناسب فعالیت های اقتصادی در شرایط مختلف

۴ ـ استفاده ازامکانات وتسهیلات موجود برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به منظور درآمدزایی و معرفی هویت های تاریخی و فرهنگی شهرها.

۵ـ جلوگیری از گسترش ناامنی و معضلات اجتماعی در این مناطق از طریق حفظ مراکز تولید صنایع دستی سنتی

۶ـ جلوگیری از رشد و توسعه فقر شهری در بافتهای قدیمی از طریق جذب سرمایه گذاری بخش دولتی و خصوصی

 

از همین دسته:

(برای مشاهده تیتر ، نشانگر را یک ثانیه روی عکس نگه دارید)

jashnvareh 8 (4) image photo_2016-08-16_01-49-12

یک دیدگاه