تاریخ خبر: ۱۰ آبا ۱۳۹۴
حماسه خونین کربلا در ادبیات و هنر نمایشی  تعزیه

حماسه خونین کربلا در ادبیات و هنر نمایشی تعزیه

مهدی بیرانوند
مطالب زیرحاصل مطالعات و پژوهش های ازچند کتب ومقاله عاشورایی است.
حماسه ها معمولاً ازواقعیت‌های بزرگ تاریخی سرچشمه می‌گیرند. دسته‌ای قابل توجه از این واقعیت‌ها، مربوط به دوران پیش ازتاریخ، یعنی زمان‌هایی است كه هنوز خط و نوشتن فراگیر نبوده وحوادث تاریخی، به صورت نقل شفاهی وسینه به سینه از نسلی به نسل بعد منتقل می‌شده است.
اما حماسه، می‌تواند به حوادث ثبت شده دردوران‌های تاریخی نیز مربوط باشد. این حوادث، شامل جنگ‌ها، پهلوانی‌ها وافتخارهای مذهبی، قومی وملی است.
آن بخش ازاین حوادث كه به پیش از تاریخ اختصاص دارد، طی دوران‌های مختلف و در نقل سینه به سینه و شفاهی خود، با عواطف و احساسات و تخیل بازگوكنندگان درآمیخته، و شاخ و برگ‌ها بر آنها افزوده شده است به همین سبب، غالباً صورتی افسانه‌ای و غیرطبیعی دارد.
به عبارت دیگر هرملت، قوم یا نژادی، با نسبت دادن وافزودن آرزوها وآرمان خود به قهرمان حماسی محبوبش او را عظیم‌تر،‌ با شكوه‌تر، زیباتر، قوی‌تر، داناتر، خردمند، شجاع‌تر، و فداكارتر ازآنچه كه واقعاً‌ بوده است جلوه داده و به انسان آرمانی مورد نظر خویش،‌ نزدیك كرده است.
درحماسه، كارهای شگفت وفوق معمولی، توسط ابرانسان‌هایی نزدیك به مراحل كمال صورت می‌گیرد. در آن، ارزش‌های انسانی و اخلاقی و معنوی تقدیس، و ضعف‌ها و حقارت‌ها و زشتی‌های اخلاقی تقبیح می‌شود. غرابت فضا و محیط و بعد زمان وقوع نیز، از دیگر خصایص حماسه‌اند.
مجموعه این عوامل، این «نوع» ادبی باستانی را به قالبی دلنشین و جذاب و موثر برای مردمان همه زمان‌ها تبدیل كرده است. اما برای مردم قرن ما، كه مسائل حقیر و پیش‌پا افتاده اما فرساینده، زندگی آنها را احاطه كرده، و به تعبیری زندگی فردی آنان، خالی از كارهای بزرگ وقهرمانی (حماسه) شده است، این جذابیت، شاید بتوان گفت مضاعف است.درواقع، نیازانسان به حماسه، همیشگی است، زیرا او، موجودی كمال جو و بلندپرواز است. این نیاز، زمانی كه زندگی خود وی خالی ازحماسه می‌شود، به مراتب تشدید می‌گردد.
اما جذابیت حماسه‌های مذهبی و تأثیرگذاری آنها، در ارتباط با اهل تدین، به مراتب بالاتر از حماسه‌های ملی و قومی و نژادی است. خاصه اگراین حماسه‌ها، همچون حماسه عاشورا، در طول تاریخ، با نوعی مراقبت همیشگی و موشكافانه، حتی در جزئیات نیز از تحریف و دست‌خوردگی محافظت شده باشد؛ و یادآوری پیوسته آن، خود از جمله عبادات بزرگ و باعث خودسازی و الهام‌گیری پیروان آن مذهب، تلقی شده باشد.
این گونه حماسه‌ها، برای اهل ایمان، یادگارانی عزیز و مقدس‌اند؛ كه با «ذكر ادواری آنها، ضمن بازگویی تاریخ گذشتگان برای نسل‌های جدید و یادآوری آنها برای خود، ارزش‌هایی از دین را احیا می‌كنند؛ و فرهنگ خاص همراه با آن حماسه را، گسترش و رواج می‌دهند.
باور به واقعی بودن و دورماندن از دست‌اندازی و تحریف حماسه‌های مذهبی، خود، موجد یقین و اعتقادی راسخ به آنها در مخاطب می‌شود؛ كه می‌تواند درجه تأثیر، و الهام و الگوگیری از آنها و قهرمانانشان را بسیار بالا ببرد. با این باور است كه واقعه عظیم عاشورا، این گونه در طول قرون و اعصار دوام آورده، حفظ شده و با مرور زمان نیز، بر رونق و رواج آن در میان مردم افزوده شده است.
حقیقت این است كه واقعه عاشورا، چنان شگفت، فوق‌العاده بزرگ، باشكوه، حماسی و زیباست، كه به خلاف حماسه‌های ملی و قومی و نژادی، اصلاً نیازی به افزودن شاخ و برگ به آن و در آمیختنش با تخیل و آمال و آرزوهای بازگوكنندگان، برای هرچه جذاب‌تر شدن، نیست. به عكس، قهرمانان آن، در چنان ارتفاعی از معنویت، انسانیت و بزرگی ایستاده‌اند، كه بزرگترین و اصلی‌ترین اهتمام بازگوكننده، اگر همین باشد كه آنان و اعمالشان را، همان گونه كه بوده‌اند وصف كند، به وظیفه خود عمل كرده، و اجر خویش را برده است. با این همه، عمده ذاكران، در همین كار نیز به شدت احساس عجز، و آشكارا به این ناتوانی اعتراف كرده‌اند. اما، به مصداق ضرب‌المثل «آب دریا را اگرنتوان كشید، هم به قدر تشنگی باید چشید» و به قصد قربت و نیت ثواب هم كه شده، قدم در این راه نهاده و قلمی زده‌اند.
این جریان، به حدی فراگیروهمگانی بوده كه بی‌كم‌ترین تردید می‌توان گفت كه در طول تاریخ شیعه، هیچ حادثه ومراسم مذهبی، به اندازه واقعه عاشورا، ذهن و دل مردم را به خود مشغول نكرده است.اما واقعه عاشورا، شهادت همگی مردان و جوانان، پیروان و نوجوانان حتی یك پسر شیرخواره و اسارت زنان و كودكان مربوط به طیف قهرمان است. در تاریخ ادبیات جهان، شاید هیچ حماسه‌ای را نتوان یافت كه پایان آن، تا بدین پایه تلخ و سوگ‌آمیز باشد و حماسه، چون چنین «سوگ انجام» شد، تبدیل به نوع باستانی ادبی دیگر است .
اگردرتراژدی، تقدیرشوم گریزناپذیر، موقعیتی تلخ و دشوار را برقهرمانان تحمیل می‌كند، دراینجا، این جبر، ناشی ازشرایط تاریخی و اجتماعی حاكم بر سرزمین‌های اسلامی، و در مقابل، احساس تعهد دینی وانسانی امام حسین (ع) و یاران اوست، كه چنین شرایط دشواری بر ایشان تحمیل می‌شود.
اما امام و یاران وخانواده‌اش نیز، همانند قهرمانان تراژدی‌های كهن، حتی در این شرایط تلخ و دشوار،‌ ذره‌ای از آن اوج و رفعت معنوی خود فرود نمی‌آیند و بی‌نشان دادن كم‌ترین ضعف، تا آخرین نفس، در برابر این جبر می‌ایستند، و مغلوب ومقهور آن نمی‌شوند. برای آنان آسان است كه خواسته به ظاهر ساده دشمن را بپذیرند، و به بهای مرگ روح، زندگانی تن را حفظ كنند. اما هیهات كه آنان چنین ذلتی را بپذیرند! پس، جسم را فدای عزت و آزادگی روح می‌كنند. اینجاست كه آن عمل شگرف، كه لازمه و اساس تراژدی است، صورت می‌پذیرد؛ و به واقع،‌ اراده آزاد انسان، با انتخاب شایسته خود، سبب رستگاری او می‌شود.با این رو، واقعه عاشورا، اینها همه را دارد، ولی همه، اینها نیست. بلكه دارای یك سلسله ویژگی‌های اضافی خاص خود نیزهست.
پس در بیان نمایشی نیز، قالب ابداعی ویژه خود را می‌طلبد، بنابر این، «تعزیه» پدید می‌آید كه از هر جهت، بدیع، خاص و بی‌بدیل است. اما مدتها باید بگذرد و مقدماتی باید طی شود، تا این هنر برجسته، مركب شیعی، شكل كامل و نهایی خود را بیابد.
رایج‌ترین قالب ادبی زمانه وقوع حادثه عاشورا در بلاد عرب‌نشین، شعر است. پس، ادبیات، نخست ازطریق قالب شعر، از این واقعه تأثیر می‌گیرد و آن را در خود بازتاب می‌دهد و در حافظه تاریخ، ماندگار می‌سازد. این اشعار، متضمن بیان واقعه عاشورا و زبان حال شهیدان واسیران این عرصه است، هنگامی كه ازسرسوزدل وسویدای جان، توسط مویه گران خوش صدا خوانده می‌شود، مبدل به «نوحه» می‌گردد كه از نخستین هنرهای نمایشی اسلامی، خاصه شیعی است. از اینجاست كه مداحان و مرثیه‌گران اهل بیت، در كنار و اعظان روایتگر واقعه عاشورا پا به عرصه وجود می‌گذارند، و مداحی‌، به عنوان یك هنر ناب شیعی شكل می‌گیرد.
آمیختگی تدریجی روایت و زبان حال شهیدان واسیران واقعه كربلا با برخی حركات نمایشی، برای هرچه موثرتر ساختن این بازنمایی نیز، به مرور، هنر نمایشی تعزیه را در جهان اسلام، خاصه ایران شیعی، بنیان می‌نهد.
البته، تعزیه، مجموعه‌ای از نمایش‌های مذهبی است كه مبتنی برمصیبت‌هایی است كه بر خاندان پیامبراسلام و حتی دیگر پیامبران الهی وارد شده است.
اما مهم‌ترین و مشهورترین نوع آن، مربوط به رویداد عاشورا (۶۱ هـ) است.
هنرمركب تعزیه را آمیزه‌ای از نوحه‌خوانی، روضه‌خوانی‌، شبیه‌سازی و داستان‌ها و روایت‌های مذهبی شكل می‌دهد. در عین حال كه از بسیاری عناصر داستانی مورد توجه مردم، بهره می‌گیرد(۱)
پی‌نوشت:
۱ـ در تاریخ‌های موجود، راجع به تعزیه آمده است: تعزیه در واقع از زمان آل‌بویه (نیمه اول قرن ۴) شكل گرفت. احمدبن بویه، درسال ۱۳۲۰، به حكومت رسید.
در ۱۳۳۴ بغداد را گرفت وخلیفه المستكفی را تحت سلطه خود درآورد وخلیفه، او را «معزالدوله» لقب داد.
معزالدوله كه شیعه بود ازمحرم همان سال دستورداد تمام بازارهای بغداد را ببندند وهمه جا را سیاه بپوشند وبه عزاداری سیدالشهدا بپردازند. بعد، تا پایان حكومت آل‌بویه یا دیالمه (۳۲۰ تا ۴۴۸ هـ) كه در ایران جنوبی و عراق حكومت می‌كردند همه ساله، شیعیان در دهه اول محرم، در تمام شهرها عزاداری می‌كردند.
دردولت سلجوقیان (۴۴۹ تا ۷۰۰ هـ . ق) سوگواری برای خاندان رسول اكرم عمومی شد و طی چندین سده، مرحله به مرحله، شكل نمایشی تعزیه یا شبیه‌خوانی را به خود گرفت.

از همین دسته:

(برای مشاهده تیتر ، نشانگر را یک ثانیه روی عکس نگه دارید)

image image 2106367

یک دیدگاه